Oran ve orantı, birbiriyle ilişkili ama farklı iki işlemdir: oranı sadeleştirmek iki sayı arasındaki ilişkiyi en basit haline indirger; orantı çözmek ise bilinen bir oranı kullanarak eksik bir değeri bulur.
Oran sadeleştirme
18:24 oranı, her iki tarafın ortak böleniyle (6) sadeleştirilerek 3:4'e indirgenir; bu aynı zamanda ondalık olarak 0,75, yüzde olarak %75'e karşılık gelir.
Doğru orantı: birlikte artar, birlikte azalır
İki büyüklük aynı yönde değişiyorsa (biri artınca diğeri de artıyorsa) doğru orantı söz konusudur. Örnek: 3 kilogram elma 45 TL ise, 5 kilogram elma 75 TL'dir (a/b = c/x formülüyle: 3/45 = 5/x). Miktar arttıkça fiyat da orantılı artar.
Ters orantı: biri artarken diğeri azalır
İki büyüklük zıt yönde değişiyorsa ters orantı kullanılır. Klasik örnek: bir işi 3 işçi 12 günde bitiriyorsa, 5 işçi bu işi kaç günde bitirir? İşçi sayısı arttıkça süre azalacağı için bu ters orantıdır (a × b = c × x formülüyle: 3 × 12 = 5 × x): sonuç 7,2 gündür — 20 gün değil, çünkü daha çok işçi işi daha hızlı bitirir.
Hangi orantı türü, ne zaman?
- Doğru orantı: fiyat-miktar, hız sabitken yol-zaman, aynı işi yapan işçi başına düşen iş miktarı.
- Ters orantı: aynı işi bitiren işçi sayısı-süre, sabit bir mesafede hız-zaman.
Sık yapılan hatalar
- Doğru ve ters orantıyı karıştırmak — özellikle "daha fazla X, daha az Y" mantığı olan senaryolarda (işçi-süre, hız-zaman) yanlış formülü kullanmak taban tabana zıt bir sonuç verir.
- Oranı sadeleştirmeden doğrudan büyük sayılarla karşılaştırma yapmak — sadeleştirilmiş oran ilişkiyi çok daha anlaşılır kılar.
Kendi sayılarınızla oran sadeleştirme veya doğru/ters orantı çözmek için Oran Hesaplama aracını kullanın.